Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος: Λειψυδρία στα ελληνικά νησιά – Το καλοκαίρι δοκιμάζει τις αντοχές

Η τουριστική περίοδος ξεκινά με τους καλύτερους οιωνούς για τον ελληνικό τουρισμό, αλλά για πολλά ελληνικά νησιά το μεγάλο στοίχημα δεν είναι οι αφίξεις των επισκεπτών. Είναι το νερό, η διαχείριση της λειψυδρίας και πώς το σύστημα δεν θα αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα από τον Σεπτέμβριο και μετά.

Σήμερα, Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, η Ελλάδα εστιάζει στη λειψυδρία και στο πώς η καλύτερη διαχείριση των υδατικών πόρων, ειδικά στα νησιά, μπορεί να αντιμετωπιστεί με σύγχρονους όρους.

Η λειψυδρία εξελίσσεται σε μία από τις σοβαρότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η νησιωτική Ελλάδα, καθώς η παρατεταμένη ανομβρία των τελευταίων ετών, η αυξανόμενη τουριστική πίεση και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής έχουν οδηγήσει αρκετές περιοχές στα όριά τους. Επτά νησιά έχουν κηρυχθεί σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω προβλημάτων στην υδροδότηση, ενώ η κυβέρνηση έχει θέσει σε εφαρμογή ένα πολυεπίπεδο σχέδιο για να αποφευχθούν εικόνες με άδειες δεξαμενές και διακοπές νερού κατά τους θερινούς μήνες.

Η Κάρπαθος είναι το έβδομο νησί που κηρύσσεται σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης εξαιτίας της λειψυδρίας μόλις από πέρυσι, το 2025. Αστυπάλαια, δήμος Κεντρικής Κέρκυρας, Σύμη, Πάτμος, Λέρος και το Μεγανήσι στο Ιόνιο, είχαν προηγηθεί. Μπορεί η κήρυξη σε «κατάσταση εκτάκτου ανάγκης» να αναγνωρίζεται ως ο μόνος τρόπος παράκαμψης των γραφειοκρατικών εμποδίων και γρήγορης επίλυσης των ζητημάτων, ωστόσο κρύβει μία «παγίδα»: Είναι, πράγματι, η λειψυδρία μια έκτακτη κατάσταση;

Το Newsbomb.gr συνομίλησε με τον καθηγητή του ΕΚΠΑ Κώστα Καρτάλη, ο οποίος είναι και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την Κλιματική Αλλαγή και ο οποίος κατηγορηματικά επισημαίνει: «Έκτακτο φαινόμενο δεν είναι σίγουρα. Είναι το συνδυαστικό αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής (μείωση των βροχοπτώσεων και ενίσχυση της εξάτμισης λόγω αυξημένων θερμοκρασιών) και της προβληματικής διαχείρισης των υδατικών πόρων (απώλειες στα δίκτυα ύδρευσης, αυξημένη κατανάλωση νερού λόγω του υπερτουρισμού, άρδευση κατά τις μεσημεριανές ώρες ή με συστήματα που έχουν χαμηλή αποδοτικότητα, άντληση νερού με γεωτρήσεις με αποτέλεσμα να αποδομείται ο υδροφόρος ορίζοντας, περιορισμένη εφαρμογή μέτρων εξοικονόμισης νερού, κ.α.)». Ο ίδιος εκτιμά, μάλιστα, πως τα επόμενα 10-20 χρόνια, «οι κλιματικές παράμετροι θα επιδεινωθούν περαιτέρω. Κατά συνέπεια για να μη εξελιχθεί η λειψυδρία σε μία νέα κανονικότητα, θα πρέπει να βελτιωθεί η διαχείριση των υδατικών πόρων».

Η ιδιότητα του κατεπείγοντος δίνει στους νησιωτικούς δήμους τη δυνατότητα να κινητοποιήσουν αμέσως πόρους και να επιταχύνουν διαδικασίες, υπό άλλες συνθήκες, χρονοβόρες και απαιτητικές. Έτσι παρότι ενδεχομένως κρίνεται ότι τα νησιά μπορούν να αντέξουν την καλοκαιρινή «πίεση» στο νερό, τον Σεπτέμβρη οι δεξαμενές θα είναι σχεδόν άδειες και κανείς, φυσικά, δεν εγγυάται πότε θα γεμίσουν ξανά. Επομένως, με τη λήψη μέτρων εκ των προτέρων, οι τοπικές αρχές εκτιμούν πως θα είναι καλύτερα προετοιμασμένες και άρα η κήρυξη σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, διευκολύνει τις διαδικασίες.

Τα νησιά που βρίσκονται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης

Το τελευταίο διάστημα οι αποφάσεις για κήρυξη περιοχών σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας διαδέχονται η μία την άλλη.

Πιο πρόσφατο παράδειγμα αποτελεί η Κάρπαθος, η οποία κηρύχθηκε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τρεις μήνες, προκειμένου να αντιμετωπιστούν τα οξυμένα προβλήματα υδροδότησης που καταγράφονται στο νησί ενόψει της κορύφωσης της τουριστικής περιόδου. 

Λίγες εβδομάδες νωρίτερα είχε προηγηθεί η Αστυπάλαια, όπου τα αποθέματα νερού έχουν μειωθεί δραματικά ύστερα από διαδοχικές χρονιές με ελάχιστες βροχοπτώσεις. Παράλληλα, παρατάθηκε το καθεστώς έκτακτης ανάγκης στην Πάτμο, η οποία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες στην κάλυψη των αναγκών ύδρευσης.

Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί τους τελευταίους μήνες, σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας έχουν βρεθεί επίσης η Σύμη, η Λέρος, το Μεγανήσι και ο δήμος Κεντρικής Κέρκυρας, ενώ ο κατάλογος των περιοχών που ζητούν πρόσθετη κρατική στήριξη συνεχώς διευρύνεται.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στα νησιά που έχουν επισήμως κηρυχθεί σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Δήμοι σε Κυκλάδες, Δωδεκάνησα και Ιόνιο παρακολουθούν καθημερινά τα αποθέματα νερού, καθώς η κατανάλωση κατά τους καλοκαιρινούς μήνες μπορεί να αυξηθεί ακόμη και κατά πέντε ή έξι φορές σε σχέση με τον χειμώνα.

Οι περιπτώσεις Πάρου και Μυκόνου

Όπως επισημαίνει ο κ. Καρτάλης, «τα νησιά που είναι σε μεγαλύτερο κίνδυνο είναι αυτά που έχουν ξεπεράσει τη φέρουσα ικανότητα τους, δηλαδή το μέγιστο όριο πιέσεων, φορτίων ή πληθυσμού που μπορεί να αντέξει ένα σύστημα χωρίς να χάσει την ισορροπία του. Είναι συνήθως τα νησιά που έχουν έντονη πολεοδόμηση και μεγάλη τουριστική ανάπτυξη».

Ο καθηγητής εντοπίζει ενδεικτικά την Πάρο και τη Μύκονο, «όπου η αύξηση των δομημένων επιφανειών ανέρχεται σε περίπου 145% και 110% αντίστοιχα στο διάστημα από το 1985 έως το 2022. Αυτό μεταφράζεται σε περισσότερους επισκέπτες και αυξημένη κατανάλωση νερού».

Στους παρακάτω χάρτες, με κόκκινο χρώμα, αποτυπώνονται οι δομημένες επιφάνειες στα δύο νησιά και είναι εμφανές πόσο έχουν εξαπλωθεί στα σχεδόν 40 χρόνια από το 1985 έως το 2022.

Σε άλλα νησιά (λ.χ. στην Κάρπαθο), η λειψυδρία οφείλεται κυρίως στην παρατεταμένη ανομβρία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν συμβάλλει και η αυξημένη εποχική ζήτηση.

Το σχέδιο της Πολιτείας: Υδροφόρες, έκτακτες μεταφορές νερού και αφαλάτωση

Απέναντι στον κίνδυνο ελλείψεων κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, η Πολιτεία έχει ενεργοποιήσει το γνωστό μοντέλο των υδροφόρων πλοίων, το οποίο εφαρμόζεται κάθε χρόνο σε νησιά που δεν διαθέτουν επαρκείς υδατικούς πόρους.

Οι υδροφόρες μεταφέρουν πόσιμο νερό από περιοχές με επάρκεια σε νησιά που αντιμετωπίζουν έκτακτες ανάγκες. Πρόκειται για μια λύση υψηλού κόστους, η οποία όμως θεωρείται αναγκαία όταν τα αποθέματα εξαντλούνται ή όταν παρουσιάζονται βλάβες σε κρίσιμες υποδομές.

Το υπουργείο Ναυτιλίας, η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και οι δήμοι βρίσκονται σε συνεχή συντονισμό, ώστε να υπάρχει ετοιμότητα για άμεση αποστολή υδροφόρων όπου απαιτηθεί. Σε αρκετές περιπτώσεις οι μεταφορές νερού ξεκινούν πριν εμφανιστεί το πρόβλημα, ώστε να δημιουργηθούν ασφαλή αποθέματα για τους μήνες αιχμής.

Παράλληλα, εξετάζονται προσωρινές λύσεις όπως η μίσθωση φορητών μονάδων αφαλάτωσης, η ενίσχυση γεωτρήσεων και η επέκταση υφιστάμενων δικτύων ύδρευσης.

Η λύση των υδροφόρων πλοίων ή προσωρινών αφαλατώσεων μόνο εν μέρει αντιμετωπίζει το πρόβλημα, επισημαίνει ο Κώστας Καρτάλης, τονίζοντας πως πρόκειται για «πρόσκαιρη» ανακούφιση: «Λαμβάνοντας υπόψη τις ξηρικές συνθήκες που διαμορφώνονται στα νησιά (κυρίως στη νότια Ελλάδα), οι λύσεις πρέπει να έχουν μακροπρόθεσμο ανάπτυγμα και προληπτικό χαρακτήρα, ουσιαστικά να ενσωματώνουν τις εκτιμώμενες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στο εγγύς μέλλον, στον πολεοδομικό και χωροταξικό σχεδιασμό».

Ο ίδιος τονίζει επίσης πως χρειάζεται να επαναπροσδιοριστούν τα όρια της τουριστικής ανάπτυξης, ειδικά σε περιοχές με περιορισμένους φυσικούς πόρους: «Είναι απολύτως αναγκαίο, ειδικά για νησιά που έχουν ξεπεράσει τη φέρουσα ικανότητα τους ή πλησιάζουν επικίνδυνα σε αυτή. Το νέο χωροταξικό σχέδιο για τον τουρισμό κάνει κάποια θετικά βήματα, όμως παραλείπει να ενσωματώσει στο σχεδιασμό που περιγράφει την παράμετρο της κλιματικής αλλαγής. Ακούγονται και ιδέες όπως λ.χ. να ορισθεί κόφτης στην επισκεψιμότητα, δηλαδή στον αριθμό των επισκεπτών που μπορεί να υποδεχθεί ένα νησί ανά ημέρα. Στην πράξη πρόκειται για μία δύσκολη ή και ανέφικτη διαδικασία, που μπορεί όμως μπορεί να επιτευχθεί έμμεσα, με τον περιορισμό της οικοδομικής δραστηριότητας, είτε αφορά νέες κατοικίες ή τουριστικά καταλύματα, των αδειών βραχυχρόνιας μίσθωσης (Airbnb) ή και του αριθμού των κρουαζερόπλοιων.

Ο Κώστας Καρτάλης προτείνει τρεις παρεμβάσεις που χρειάζεται να υλοποιηθούν κατά προτεραιότητα προκειμένου να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της λειψυδρίας και ταυτόχρονα να θωρακιστεί η χώρα απέναντι στο μέλλον που επιφυλάσσει η κλιματική αλλαγή: «Εκσυγχρονισμός των δικτύων ύδρευσης, εξοικονόμηση νερού και επαναχρησιμοποίηση του (λ.χ. για την άρδευση) και όρια στην οικοδομική ανάπτυξη. Η αφαλάτωση είναι μία λύση, όμως θα πρέπει να συνυπολογιστεί το υψηλό κόστος που τη συνοδεύει καθώς την ανάγκη διαχείρισης της άλμης (του πολύ αλμυρού νερού που απομένει μετά το φιλτράρισμα)».

Οι αφαλατώσεις στο επίκεντρο

Η στρατηγική της κυβέρνησης για τη μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση της λειψυδρίας βασίζεται στην ανάπτυξη μονάδων αφαλάτωσης.

Τα τελευταία χρόνια προωθούνται δεκάδες έργα σε μικρά και μεγάλα νησιά, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης από τις βροχοπτώσεις και τις μεταφορές νερού. Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου Ναυτιλίας και της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου, έχουν προχωρήσει περισσότερες από 100 παρεμβάσεις σε δεκάδες νησιωτικούς δήμους, ενώ έχουν εγκριθεί και νέες μονάδες αφαλάτωσης με ταχύτερες διαδικασίες αδειοδότησης.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον συνδυασμό αφαλατώσεων με Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, ώστε να μειωθεί το ενεργειακό κόστος λειτουργίας τους. Η κατεύθυνση αυτή θεωρείται κρίσιμη, καθώς η παραγωγή νερού μέσω αφαλάτωσης είναι ενεργοβόρα διαδικασία και επιβαρύνει σημαντικά τους δημοτικούς προϋπολογισμούς.

Παράλληλα, χρηματοδοτούνται έργα αναβάθμισης δικτύων, νέες γεωτρήσεις, δεξαμενές αποθήκευσης και συστήματα τηλεμετρίας για τον εντοπισμό διαρροών.

Οι απώλειες νερού στα δίκτυα

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι νησιωτικοί – και όχι μόνο – δήμοι είναι οι απώλειες από τα πεπαλαιωμένα δίκτυα ύδρευσης. Σε αρκετές περιοχές εκτιμάται ότι σημαντικό ποσοστό του παραγόμενου ή μεταφερόμενου νερού χάνεται πριν φτάσει στους καταναλωτές, εξαιτίας διαρροών, βλαβών και ανεπαρκούς συντήρησης.

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η εξοικονόμηση νερού μέσω εκσυγχρονισμού των δικτύων μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με την κατασκευή νέων έργων παραγωγής νερού. Για τον λόγο αυτόν, μέρος των χρηματοδοτήσεων κατευθύνεται πλέον σε έργα περιορισμού των απωλειών.

Παρά τις παρεμβάσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη, οι τοπικές αρχές παραμένουν σε επιφυλακή. Οι επόμενοι μήνες θα αποτελέσουν κρίσιμο τεστ για την αντοχή των υδροδοτικών υποδομών, ιδιαίτερα εάν η τουριστική κίνηση κινηθεί σε επίπεδα-ρεκόρ.

Το μεγάλο ζητούμενο είναι να αποφευχθούν οι διακοπές υδροδότησης που κατά το παρελθόν είχαν προκαλέσει σοβαρά προβλήματα τόσο στους κατοίκους όσο και στον τουρισμό. Για τον λόγο αυτό, οι δήμοι καλούν ήδη κατοίκους και επισκέπτες να κάνουν συνετή χρήση του νερού, περιορίζοντας σπατάλες και περιττές καταναλώσεις.

Η λειψυδρία άλλωστε δεν αποτελεί πλέον ένα πρόβλημα του μέλλοντος. Για πολλά ελληνικά νησιά είναι ήδη η καθημερινότητα του παρόντος και μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που καλούνται να αντιμετωπίσουν καθώς η χώρα εισέρχεται σε ακόμη ένα απαιτητικό καλοκαίρι.

newsbomb.gr